Decentrale financiën (DeFi) en Decentrale Autonome Organisaties (DAO) vertegenwoordigen de meest innovatieve grens van de crypto-sector. In Europa en in Italië is er echter, door onverschilligheid of door onvermogen van wetgevers en regelgevers, een juridische limbo ontstaan die zowel de vernieuwers als de gebruikers schaadt.
Het is tijd om het probleem aan te pakken van een evenwichtige regelgeving die beschermt zonder te bureaucratiseren.
Het ecosysteem van DeFi en DAO heeft een technologische volwassenheid en een economische relevantie bereikt die niet langer genegeerd kan worden door de Europese regelgevers: we spreken over meer dan 100 miljard dollar aan totale waarde vergrendeld (TVL) in DeFi-protocollen en honderden DAO’s die multimiljoenen treasury’s beheren.
Met dergelijke afmetingen vormen deze fenomenen nu een structurele component van de mondiale digitale economie.
Desondanks, terwijl de technologische innovatie versnelt, blijft het Europese en Italiaanse regelgevingskader achter en heeft het een regelgevend vacuüm achtergelaten dat gebruikers en operators aan aanzienlijke risico’s blootstelt.
De recente Europese Verordening MiCAR, hoewel met al zijn beperkingen, heeft ongetwijfeld de verdienste dat het de regulering van crypto-activa aanzienlijk vooruit heeft geholpen. Echter, het heeft opzettelijk de meest innovatieve en dynamische sectoren van het blockchain-landschap uitgesloten van zijn toepassingsgebied.
Inhoudsopgave
De DeFi: de grote uitgeslotene van MiCAR
De MiCAR (Reg. (UE) 2023/1114) heeft expliciet de DeFi uitgesloten van zijn toepassingsgebied: artikel 142 van de verordening heeft de Europese Commissie slechts opgedragen een specifieke evaluatie van de gedecentraliseerde financiering uit te voeren vóór 30 december 2024.
Con ciò, ha ammesso implicitamente l’inadeguatezza del framework attuale.
Deze uitsluiting is niet willekeurig, maar weerspiegelt de enorme conceptuele moeilijkheden waarmee traditionele regelgevers worden geconfronteerd bij het omgaan met echt gedecentraliseerde architecturen. Hoe kwalificeer je juridisch een protocol zoals Uniswap, dat opereert via geautomatiseerde smart contracten zonder een traditionele bedrijfsstructuur? Hoe identificeer je de entiteit die verantwoordelijk moet worden gesteld wanneer een algoritme van Aave automatisch duizenden dagelijkse leningen uitvoert?
De DeFi repliceert namelijk traditionele bankdiensten (leningen, deposito’s, handel) maar levert deze via gedecentraliseerde protocollen die opereren op openbare blockchain, waarbij centrale tussenpersonen worden geëlimineerd en vervangen door zelfuitvoerende smart contracten.
Bijvoorbeeld, Compound maakt het mogelijk om cryptovaluta’s te lenen en uit te lenen zonder banken; Curve Finance vergemakkelijkt de uitwisseling van stablecoins zonder makelaars; MakerDAO genereert de stablecoin DAI via een volledig gedecentraliseerd bestuursysteem.
Deze protocollen beheren volumes die die van veel traditionele banken overtreffen, maar ze opereren in een regelgevend vacuüm dat hen paradoxaal genoeg zowel alomtegenwoordig als juridisch niet-bestaand maakt.
DAO: organisaties van de toekomst met problemen van het heden
De Decentralized Autonomous Organizations vertegenwoordigen misschien wel de meest radicale innovatie die door de blockchain-technologie is geïntroduceerd op het gebied van organisatorisch bestuur: een DAO is een entiteit die wordt bestuurd door smart contracts en governance-tokens, waarbij de beslissingen collectief worden genomen door de leden via on-chain stemmechanismen, zonder traditionele hiërarchische structuren.
Om een voorbeeld te geven, beheert MakerDAO een DeFi-protocol met meer dan 8 miljard dollar aan vergrendelde waarde via een volledig gedecentraliseerd governance-systeem. De houders van MKR-tokens stemmen over cruciale parameters zoals rentetarieven, geaccepteerde soorten onderpand en risicobeleid. En dit alles zonder dat er een wettelijke vertegenwoordiger, een raad van bestuur of andere typische bedrijfsorganen in de traditionele zin bestaat.
Dit organisatiemodel biedt een reeks duidelijke voordelen: totale transparantie van beslissingen, wereldwijde deelname zonder geografische barrières, weerstand tegen censuur en economische afstemming tussen de leden.
Desalniettemin brengt het ook nieuwe en zeer relevante juridische problemen met zich mee, die het Italiaanse en Europese rechtssysteem moeite hebben om aan te pakken.
Het risico van de feitelijke vennootschap: wanneer innovatie onbeperkte aansprakelijkheid wordt
Als we het nationale regelgevingssysteem in overweging nemen, in Italië, creëert de afwezigheid van juridische erkenning van DAO’s in het Burgerlijk Wetboek een paradoxale situatie. De traditionele bedrijfsstructuren – S.p.A., S.r.l., personenvennootschappen – blijken allemaal onverenigbaar en ontoereikend voor gedecentraliseerde structuren die, per definitie, geen identificeerbare bestuurders, gedefinieerde statutaire zetel of overdraagbare aandelen hebben.
Dit brengt echter met zich mee dat, door de algemene rechtsprincipes toe te passen, een DAO (die toch de infrastructuur is waardoor activiteiten van economische relevantie op regelmatige en systematische wijze worden uitgevoerd) zou kunnen worden gekwalificeerd als een feitelijke maatschappij.
En dit met potentieel verwoestende gevolgen voor de deelnemers: volgens artikel 2267 van het Burgerlijk Wetboek en de gevestigde rechtspraak wordt een feitelijke vennootschap geacht te bestaan wanneer er een productieve activiteit in associatieve vorm wordt uitgevoerd, zelfs zonder formele oprichtingsakte.
De bouwstenen – pluraliteit van subjecten, inbreng, economisch doel, gemeenschappelijk beheer en deelname aan de winsten – zijn gemakkelijk te herkennen in veel hedendaagse DAO’s. De houders van governance tokens nemen collectief deel aan de beslissingen over de toewijzingen van multimiljoen treasury’s, ontvangen beloningen die evenredig zijn aan hun bezit en dragen bij aan het beheer van het protocol.
Nu, de kwalificatie als feitelijke vennootschap zou een vorm van onbeperkte vermogensverantwoordelijkheid met zich meebrengen voor alle actieve leden in het bestuur (die bijgevolg zouden worden gekwalificeerd als feitelijke vennoten en bestuurders). Daarom zouden ze persoonlijk en hoofdelijk aansprakelijk worden voor de verplichtingen van de organisatie, onbeperkt met hun hele vermogen. In een sector waar hacks en smart contract-kwetsbaarheden verliezen van tientallen miljoenen euro kunnen veroorzaken, vormt dit vooruitzicht een ernstige afschrikking voor elke bewuste deelname.
Het Amerikaanse voorbeeld: wanneer regelgeving innovatie mogelijk maakt
Terwijl Europa aarzelt, ontwikkelen andere rechtsgebieden meer pragmatische benaderingen. De staat Wyoming heeft in juli 2021 een specifieke wet aangenomen over DAO’s en daarmee een speciaal bedrijfsvoertuig gecreëerd: de figuur van de DAO LLC (Decentralized Autonomous Organization Limited Liability Company).
Dit bedrijfsmodel maakt het mogelijk om een DAO op te nemen binnen een structuur met beperkte aansprakelijkheid, waarbij de specificiteit van gedecentraliseerde organisaties wordt erkend zonder ze in ongeschikte juridische categorieën te dwingen. De DAO LLC kan worden beheerd door de leden of door algoritmen, zolang de smart contracten operationeel zijn op het moment van oprichting.
Het systeem zou ook in Europa kunnen werken: een oud verdrag uit 1954 tussen de USA en Duitsland staat de automatische erkenning van Amerikaanse DAO LLC’s in Duitsland toe, en van daaruit, volgens het principe van vrijheid van vestiging van artikel 49 VWEU, in de hele Europese Unie.
Deze benadering zou het fundamentele probleem van de beperkte aansprakelijkheid oplossen zonder de innovatieve kenmerken van DAO’s te verstikken. De eenvoudige tokenhouders behouden de vermogensbescherming, terwijl de personen met actieve rollen in het beheer gedefinieerde en evenredige verantwoordelijkheden op zich nemen.
Dit neemt niet weg dat het helemaal niet slecht zou zijn als er ook op het oude continent een bedrijfsvoertuig zou worden bedacht dat aan deze realiteiten is gewijd, met respect voor hun eigenaardigheden.
De praktische uitdagingen: identificatie, territorialiteit en algoritmisch bestuur
Het probleem van de verantwoordelijkheid, wanneer men spreekt over DeFi en DAO, is niet het enige: er zijn andere systemische uitdagingen voor het traditionele recht. De eerste is het gebrek aan eenduidig identificeerbare entiteiten, wat het moeilijk maakt om juridische effecten toe te wijzen. In veel protocollen zijn de deelnemers alleen identificeerbaar via de publieke sleutel van hun wallet, wat onoverkomelijke problemen creëert voor de toepassing van regels op identificatie, anti-witwassen en consumentenbescherming.
Er is dan ook de territoriale kwestie die het plaatje verder compliceert: een voldoende gedistribueerde blockchain is niet gemakkelijk terug te voeren naar een specifieke jurisdictie. Wanneer de knooppunten van een DeFi-protocol over verschillende continenten zijn verspreid en de deelnemers uit tientallen landen komen, welke rechtbank heeft dan bevoegdheid in geval van geschillen?
Het “contratto è nel codice” (code is law) vertegenwoordigt een andere conceptuele revolutie. In DeFi-protocollen bestaat er vaak geen traditioneel contractueel reglement: de regels zijn ingebed in smart contracten, die alleen kunnen worden gewijzigd via gedecentraliseerde governanceprocessen. Dit creëert situaties waarin de “clausole contrattuali” dynamisch, stemgerechtigd en soms niet onmiddellijk begrijpelijk zijn zonder specifieke technische vaardigheden.
Antiriciclaggio en DeFi: de onmogelijke toepassing van de Travel Rule
Het recente D.Lgs. 204/2024 dat de EU-verordening 2023/1113 over de Travel Rule voor crypto-activa heeft omgezet, benadrukt verder de ontoereikendheid van het huidige wettelijke kader.
Het decreet legt informatieverplichtingen op voor overdrachten van crypto-activa van meer dan 1.000 euro, en verplicht de overdracht van identificatiegegevens tussen dienstverleners. Maar hoe zou deze regel ooit kunnen worden toegepast op een uitwisseling op Uniswap, waar geen gecentraliseerde dienstverlener bestaat, maar alleen smart contracts die automatisch de transacties uitvoeren?
De anti-witwasregelgeving veronderstelt het bestaan van identificeerbare verplichte entiteiten, terwijl DeFi juist werkt door deze tussenpersonen te elimineren. Het resultaat is een regelgevend systeem dat de operationele methoden van de meest innovatieve protocollen volledig negeert, waardoor zowel de operators als de gebruikers in een grijze zone van juridische onzekerheid blijven.
Op zoek naar een evenwichtige regelgeving
De uitdaging voor de Europese en Italiaanse regelgevers is niet eenvoudig, maar ook niet onmogelijk. De ervaring van andere innovatieve sectoren – van traditionele fintech tot kunstmatige intelligentie – toont aan dat het mogelijk is om regelgevende kaders te ontwikkelen die bescherming en innovatie in balans brengen.
De leidende principes voor een evenwichtige regulering van DeFi en DAO moeten omvatten:
Normatieve proportionaliteit: niet alle DeFi-protocollen brengen dezelfde risico’s met zich mee. Een gedecentraliseerd lending-systeem met miljarden aan TVL vereist ander toezicht dan een experimenteel protocol met slechts enkele duizenden euro’s. De regelgeving zou geleidelijk en evenredig aan de systemische relevantie moeten zijn.
Technologische neutraliteit: de normen zouden zich moeten concentreren op de resultaten en de risico’s, niet op de specifieke technische implementaties. Als een protocol investeringsdiensten levert, zou het onderworpen moeten zijn aan passende regels, ongeacht zijn gedecentraliseerde architectuur.
Regelgevende sandboxes: Italië zou specifieke experimentele regelgevende ruimtes kunnen introduceren voor DeFi en DAO, waardoor gecontroleerde innovatie mogelijk wordt terwijl het regelgevend begrip van deze fenomenen zich ontwikkelt.
Erkenning van hybride organisatiemodellen: In plaats van de DAO’s in ontoereikende bedrijfsstructuren te dwingen, zouden er specifieke juridische vormen kunnen worden ontwikkeld die hun unieke kenmerken erkennen, terwijl ze adequate bescherming voor de deelnemers behouden.
De urgentie om te handelen: het risico van Europese irrelevantie
Terwijl Europa aarzelt, positioneren andere ecosystemen zich als wereldwijde hubs voor DeFi-innovatie. Singapore heeft specifieke kaders ontwikkeld voor digitale activa, Zwitserland heeft duidelijke regelgevende routes gecreëerd voor blockchain-gebaseerde organisaties, de Verenigde Arabische Emiraten trekken DeFi-protocollen aan met pragmatische regelgeving.
Hier is het risico (dat helaas niet erg goed lijkt te worden waargenomen) niet alleen economisch maar ook strategisch: de trein van de DeFi missen betekent zich marginaliseren in wat de toekomst van de wereldwijde financiële infrastructuur zou kunnen zijn. De central bank digital currencies (CBDC) die veel centrale banken aan het ontwikkelen zijn, maken gebruik van technologieën en conceptuele architecturen die zijn afgeleid van de DeFi. Het niet begrijpen en reguleren van deze fenomenen vandaag betekent onvoorbereid zijn op de monetaire uitdagingen van morgen.
Het is inmiddels vrij duidelijk dat gedecentraliseerde financiën en DAO geen technologische hypes zijn die zullen verdwijnen, maar structurele evoluties van het financiële en organisatorische systeem vertegenwoordigen. Hun vermogen om kosten te verlagen, de toegang tot financiële diensten te vergroten en economische governance te democratiseren, maakt ze potentieel transformerende instrumenten voor de hele samenleving.
Europa en Italië hebben de kans om zich te positioneren als leiders in de slimme regulering van deze fenomenen, door frameworks te ontwikkelen die gebruikers beschermen zonder innovatie te verstikken. Maar dit tijdsvenster blijft niet onbeperkt open.
Zoals de ervaring met MiCA en stablecoin aantoont, kunnen te strikte regelgevingen de innovatie naar meer gastvrije rechtsgebieden drijven, waardoor Europese gebruikers worden buitengesloten van de voordelen van technologische vooruitgang.
Het is tijd dat de Europese regelgevers met moed en pragmatisme de uitdagingen aangaan die worden gesteld door DeFi en DAO, door een regelgevend kader te ontwikkelen dat zowel beschermend als faciliterend is. De toekomst van de Europese financiën zou van deze keuze kunnen afhangen.
De inzet is te hoog om verdere aarzeling te veroorloven: of Europa wordt een hoofdrolspeler in de regulering van DeFi, of het riskeert toeschouwer te blijven van zijn eigen verval in de mondiale digitale economie.




