
Op het Web Summit schetst bisschop Paul Tighe, woordvoerder van het Vaticaan, de visie van paus Leo XIV op kunstmatige intelligentie: tussen risico’s voor werk, democratie en menselijke waardigheid roept de katholieke Kerk op om de toekomst van AI niet over te laten aan een handvol technologiebedrijven.
En wat als de toekomst van kunstmatige intelligentie niet alleen ter discussie werd gesteld door wetenschappers, ondernemers en overheden, maar ook door de katholieke Kerk?
Een ongewone gesprekspartner in een debat dat wordt gedomineerd door OpenAI, Google, Anthropic en de grote bedrijven van Silicon Valley. Het Vaticaan heeft namelijk besloten rechtstreeks deel te nemen aan het gesprek over kunstmatige intelligentie, met een standpunt dat ook buiten de religieuze wereld aandacht verdient.
Centraal in de discussie op het podium in Lissabon staat Magnifica Humanitas, de eerste encycliek van paus Leo XIV, gewijd aan de bescherming van de menselijke persoon in het tijdperk van kunstmatige intelligentie.
De boodschap is duidelijk: AI kan een buitengewone kans voor de mensheid vertegenwoordigen, maar de ontwikkeling ervan mag niet uitsluitend worden overgelaten aan degenen die de technologieën, de data en de economische middelen bezitten om haar te bouwen.
En vooral, volgens het Vaticaan betekent het feit dat een machine een mens kan vervangen niet noodzakelijkerwijs dat dit ook zou moeten gebeuren.
Inhoudsopgave
Waarom heeft paus Leo XIV zijn eerste encycliek aan kunstmatige intelligentie gewijd?
De keuze om de eerste encycliek aan kunstmatige intelligentie te wijden is geen toeval.
Volgens Paul Tighe vormde al de naam die de nieuwe paus koos een aanwijzing voor zijn prioriteiten. Leo XIII, de laatste paus die vóór hem deze naam droeg, had de gevolgen van de industriële revolutie aangepakt met de encycliek Rerum Novarum, waarin hij zich vooral richtte op de omstandigheden van arbeiders en de economische en sociale veranderingen.
Vandaag, meer dan een eeuw later, staat de mensheid voor een andere revolutie: de cognitieve en technologische.
Als de industriële revolutie het handenarbeid en de productiesystemen heeft veranderd, grijpt kunstmatige intelligentie nu ook in op intellectuele beroepen, communicatie, onderwijs en menselijke relaties.
Tighe erkent dat AI buitengewone resultaten kan opleveren, maar waarschuwt dat de gevolgen ervan veel verder kunnen reiken dan technologie en economie.
De verwijzing is naar wat wordt omschreven als een antropologische disruptie: een transformatie van de manier waarop mensen hun identiteit opbouwen, in gemeenschap leven en hun capaciteiten ontwikkelen.
De kwestie is dus niet alleen om te begrijpen wat kunstmatige intelligentie zal kunnen doen, maar volgens het Vaticaan ook om te begrijpen wat er kan veranderen in de manier waarop we leven.
De 5 principes van het Vaticaan voor een kunstmatige intelligentie in dienst van de mens
Maar wat betekent het concreet om een human-centric kunstmatige intelligentie te ontwikkelen?
Het is een uitdrukking die inmiddels door veel technologiebedrijven wordt gebruikt, die verklaren dat ze mensen centraal willen stellen in hun producten en diensten.
Voor het Vaticaan is het echter niet voldoende om AI eenvoudiger te gebruiken of efficiënter te maken. Er moet worden uitgegaan van een bredere reflectie over wat mensen in staat stelt te leven en te gedijen.
Tijdens het panel lichtte Tighe vijf fundamentele dimensies van de visie van paus Leo XIV toe.
1. Menselijke waardigheid
De waarde van een persoon mag niet afhangen van zijn of haar productiviteit, economische nut, opleidingsniveau of professionele positie.
Een bijzonder belangrijk principe in een historisch moment waarin kunstmatige intelligentie taken kan uitvoeren die tot voor kort noodzakelijkerwijs menselijke tussenkomst vereisten.
Als een algoritme het werk van een persoon sneller en goedkoper kan doen, betekent dit niet dat die persoon minder waarde heeft.
2. Gemeenschap en sociale relaties
Mensen leven niet geïsoleerd. Het gezin, werk en sociale instellingen zijn essentiële omgevingen voor individuele en collectieve groei.
Technologie zou deze relaties moeten versterken, niet verzwakken.
3. Solidariteit en wederzijdse zorg
Niemand is volledig zelfvoorzienend. Mensen zijn hun hele leven van elkaar afhankelijk.
Het risico bestaat dat kunstmatige intelligentie bijdraagt aan de creatie van een steeds individualistischere samenleving, waarin samenwerking wordt vervangen door concurrentie.
4. Inclusiviteit en diversiteit
De voordelen van AI zouden niet voorbehouden mogen blijven aan de rijkste landen, de grote bedrijven of de technologisch meest geavanceerde gemeenschappen.
Tighe wees ook op het risico van het verlies van minderheidstalen, culturele tradities en kennissystemen die nooit zijn gedigitaliseerd en die daardoor dreigen te worden uitgesloten van de data die worden gebruikt om AI‑systemen te trainen.
5. Milieuduurzaamheid
Kunstmatige intelligentie vereist enorme hoeveelheden energie, water en natuurlijke hulpbronnen.
Technologische ontwikkeling moet dus ook rekening houden met de eigen milieu‑impact, vooral in verband met de groei van datacenters en de infrastructuren die nodig zijn om AI‑modellen te voeden.
Deze vijf principes van het Vaticaan schetsen een visie op kunstmatige intelligentie die aanzienlijk breder is dan louter technologische efficiëntie.
Vaticaan en Silicon Valley: een dialoog die tien jaar geleden begon
De relatie tussen de katholieke Kerk en de technologie‑industrie is niet ontstaan met ChatGPT.
Tighe vertelde dat de eerste dialogen tussen het Vaticaan en enkele vertegenwoordigers van Silicon Valley ongeveer tien jaar geleden begonnen zijn.
Al toen hadden sommige hoofdrolspelers uit de technologiesector zich tot de Kerk gewend om te melden dat kunstmatige intelligentie een nieuwe ontwikkelingsfase inging en dat de maatschappelijke gevolgen enorm zouden kunnen zijn.
Een van de eerste thema’s die aan bod kwam, was precies de toekomst van werk.
Dezelfde vertegenwoordigers van de technologiesector hadden voorzien dat AI niet alleen handmatig werk zou kunnen vervangen, maar ook intellectuele beroepen zoals advocaten, accountants en andere gekwalificeerde werknemers.
Onder de mogelijke oplossingen die werden besproken, figureerde ook het universeel basisinkomen.
Maar volgens Tighe dreigt dit perspectief een fundamenteel aspect te negeren: werk dient niet alleen om een salaris te verdienen.
Het is ook een bron van identiteit, waardigheid, relaties en persoonlijke vervulling. Via werk bouwen mensen vriendschappen op, nemen ze deel aan de samenleving en hebben ze het gevoel concreet te kunnen bijdragen aan de wereld.
Het vervangen van een salaris betekent niet noodzakelijk dat alles wordt vervangen wat een persoon verliest wanneer zijn of haar werk verdwijnt.
Het is een bijzonder belangrijke reflectie in het huidige debat over automatisering, waarin vaak wordt gesproken over productiviteit en economische besparingen, maar veel minder over de sociale en psychologische gevolgen van de vervanging van menselijk werk.
«Silicon Valley heeft geen monopolie op wat goed is voor de mensheid»
Een van de meest interessante passages in de bijdrage van Paul Tighe betreft de macht van de grote technologiebedrijven.
De bisschop erkent dat de mensen die in Silicon Valley werken buitengewoon bekwaam en goed voorbereid zijn. Maar dat betekent niet dat ze automatisch alle antwoorden hebben op de vraag wat het beste is voor de mensheid.
Via zijn encycliek nodigt paus Leo XIV uit om de ontwikkeling van kunstmatige intelligentie niet te zien als een onvermijdelijk proces, waarbij de samenleving alleen maar kan toekijken en hopen dat alles goed zal aflopen.
Integendeel, volgens Tighe is het noodzakelijk te begrijpen hoe deze technologieën functioneren, de gevolgen te observeren van de beslissingen die bedrijven nemen, en mechanismen te creëren waarmee ze ter verantwoording kunnen worden geroepen.
Het risico is dat een relatief kleine groep bedrijven en bevoorrechte personen uiteindelijk de toekomst van miljarden individuen bepaalt, zonder noodzakelijkerwijs hun belangen te vertegenwoordigen.
Het Vaticaan vraagt daarom om een veel bredere dialoog, waarbij overheden, bedrijven, onderzoekers, het maatschappelijk middenveld en vooral die gemeenschappen worden betrokken die normaal geen stem hebben in besluitvormingsprocessen.
Het gaat er niet om innovatie te stoppen, zegt Tighe, maar om de idee ter discussie te stellen dat degenen die de technologie bouwen ook de enigen zouden moeten zijn die beslissen hoe die wordt gebruikt.
Kan kunstmatige intelligentie de democratie in gevaar brengen?
Een ander thema dat tijdens het Web Summit werd behandeld, was de relatie tussen kunstmatige intelligentie en democratie.
Volgens Tighe waren de politieke en sociale polarisatie al in opmars lang vóór de komst van generatieve AI.
Sociale media hebben ertoe bijgedragen reeds bestaande tegenstellingen te versterken, door de vorming te bevorderen van gemeenschappen waarin mensen vooral omgaan met wie hun mening deelt.
Kunstmatige intelligentie zou deze situatie verder kunnen verergeren.
De mogelijkheid om steeds realistischer valse afbeeldingen, video’s, audio en content te genereren, maakt het immers eenvoudiger om desinformatie te verspreiden en de publieke opinie te manipuleren.
Tighe maakt een onderscheid tussen disinformation, dat wil zeggen het opzettelijk creëren van valse inhoud om schade te berokkenen, en misinformation, de onbedoelde verspreiding van foutieve informatie door mensen die denken dat die waar is.
In de open brief van de paus keert het concept terug van ontwapening van kunstmatige intelligentie, dat niet alleen betrekking heeft op het gebruik van technologie om wapens te bouwen, maar ook op de noodzaak om een mentaliteit te ontwapenen die er in toenemende mate toe neigt wie anders denkt als een vijand te beschouwen.
Tighe stelde een zeer eenvoudige reflectie voor: wanneer we op sociale media een inhoud vinden die onze meningen perfect bevestigt, zouden we nog beter moeten opletten voordat we die delen.
De snelheid van digitale communicatie dreigt namelijk een fundamentele ruimte voor de mens uit te wissen: die van reflectie, analyse en kritisch denken.
Het Vaticaan wil ook luisteren naar wie is uitgesloten van de AI‑revolutie
De inzet van de katholieke Kerk rond kunstmatige intelligentie beperkt zich niet tot de publicatie van documenten en verklaringen.
Tighe legde uit dat verschillende dicasteries van het Vaticaan de gevolgen van AI in hun respectieve domeinen bestuderen, waaronder onderwijs, gezondheidszorg, werk en oorlog.
Een bijzonder interessant aspect betreft echter de aandacht voor mensen die normaal niet deelnemen aan de discussies over kunstmatige intelligentie.
Tighe noemde het voorbeeld van de fietskoeriers in New York, zo’n 60.000 werknemers die per fiets maaltijden bezorgen via digitale platforms.
Algoritmen kunnen deze werknemers in concurrenten veranderen, door bestellingen toe te wijzen aan wie het snelst en het goedkoopst is. Een systeem dat het risico loopt menselijke relaties te vernietigen en een voortdurende competitie aan te wakkeren.
Toch zijn deze gemeenschappen zich via gezamenlijke initiatieven, coöperaties en vormen van organisatie beginnen te verenigen om hun belangen te beschermen en de arbeidsomstandigheden te verbeteren.
De bisschop verwees ook naar het groeiende debat in de Verenigde Staten over de bouw van datacenters, infrastructuren die essentieel zijn voor de ontwikkeling van kunstmatige intelligentie, maar die vragen oproepen over energieverbruik, milieu‑impact en de mogelijkheid voor lokale gemeenschappen om invloed uit te oefenen op de beslissingen van de grote technologiebedrijven.
Zal kunstmatige intelligentie ooit even intelligent kunnen zijn als een mens?
Tegen het einde van het panel kwam er een bijzonder interessante vraag: als kunstmatige intelligentie inmiddels in staat is uiterst complexe wiskundige en wetenschappelijke problemen op te lossen, zou onze idee van menselijke intelligentie dan kunnen veranderen?
Menselijke intelligentie, legde hij uit, is niet alleen wiskundig, wetenschappelijk of rationeel. Ze omvat ook intuïtie en relationele vaardigheden, empathie en begrip van wat mensen in staat stelt samen te groeien.
Het zijn dimensies die volgens de bisschop niet eenvoudigweg kunnen worden gerepliceerd via berekeningen en datasequenties.
Het is een onderscheid dat ook in de encycliek Magnifica Humanitas wordt gemaakt: systemen van kunstmatige intelligentie kunnen bepaalde functies van menselijke intelligentie imiteren en mensen overtreffen in snelheid en rekenvermogen, maar ze beleven geen ervaringen, kennen geen pijn en vreugde, groeien niet door relaties en bezitten geen moreel bewustzijn.
De katholieke Kerk vreest AI niet. Ze vreest dat de mensheid zichzelf vergeet
Het is opvallend om te zien hoe het Vaticaan zo direct deelneemt aan een discussie die gewoonlijk wordt gedomineerd door techondernemers, investeerders en onderzoekers.
De katholieke Kerk stelt niet voor om kunstmatige intelligentie op te geven of om af te zien van technologische vooruitgang. Integendeel, ze erkent de enorme mogelijkheden ervan voor gezondheidszorg, onderwijs, wetenschappelijk onderzoek en vele andere sectoren.
Maar ze stelt een veronderstelling ter discussie die in de technologiesector steeds meer verspreid raakt: als iets geautomatiseerd kan worden, dan móét het dat ook worden.
Wie beslist wat vooruitgang betekent? Wie plukt de vruchten ervan? Wie betaalt de kosten? En wat gebeurt er met de mensen die het risico lopen niet langer als economisch nuttig te worden beschouwd?




